«Η σημασία του ελεύθερου χρόνου στη ζωή των παιδιών»
Ο ελεύθερος χρόνος είναι ένα από τα βασικά και αναφαίρετα δικαιώματα των παιδιών και των εφήβων, στον οποίο μπορεί να παίξει και να συμμετέχει ελεύθερα στην πολιτιστική και καλλιτεχνική ζωή. Σύμφωνα με το Άρθρο 31, είναι αξία ζωής και ανάγκη του κάθε παιδιού. Κατά τον ελεύθερο χρόνο τα παιδιά έρχονται σε επαφή με το συναίσθημά τους, αποκτούν και εξελίσσουν δεξιότητες, καλλιεργούν τη δημιουργικότητά τους. Μέσα από τον ελεύθερο χρόνο το παιδί έχει τη δυνατότητα να αναπτυχθεί βιολογικά, γνωστικά και κυρίως ψυχοκοινωνικά.
Ας δούμε όμως τί ορίζουμε ως ελεύθερο χρόνο. Πρόκειται για τον χρόνο που αξιοποιούμε όπως εμείς επιθυμούμε. Δεν υπάρχει μια γενικώς αποδεκτή έννοια του ελεύθερου χρόνου. Ωστόσο, το κοινώς αποδεκτό νόημα της έννοιας αυτής είναι ότι πρόκειται για το ελεύθερο χρονικό διάστημα που απομένει στο άτομο και αφήνεται στην ελεύθερη διάθεσή του να το αξιοποιήσει και να το απολαύσει. Πρόκειται για τον ελεύθερο, με την έννοια του αδόμητου χρόνου τον οποίο μπορεί να αξιοποιεί χωρίς να εκτελεί επιβεβλημένες δραστηριότητες.
Αναφορικά στα παιδιά, ελεύθερος χρόνος θεωρείται ο χρόνος που δεν βρίσκονται στο σχολείο, δεν ασχολούνται με τη μελέτη ή με τις δραστηριότητες που τους ανατίθενται από το σχολικό ή άλλο πλαίσιο. Οι δραστηριότητες στις οποίες τα παιδιά αφιερώνουν χρόνο είναι πολλές και διαφορετικές. Συνήθως αφορούν στην ενασχόληση με την αθλητισμό, τα καλλιτεχνικά, τη μουσική π.χ. εκμάθηση κάποιου μουσικού οργάνου, ηλεκτρονικό υπολογιστή, τηλεόραση, ανάγνωση εξωσχολικών εντύπων καθώς και τη συμμετοχή τους σε δομημένες ομάδες δημιουργικής απασχόλησης με συγκεκριμένο στόχο.
Τα τελευταία έτη, υπάρχει η τάση τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και διεθνώς, παιδιά και έφηβοι να ασχολούνται με πολλές και διαφορετικές εξωσχολικές δραστηριότητες, όπως αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ο ελεύθερος χρόνος που απολαμβάνουν με ξεκούραση και διασκέδαση έχει ελαχιστοποιηθεί σημαντικά. Φυσικά, το ευρύτερο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο της οικογένειας επηρεάζει το πώς οι ίδιοι οι γονείς αντιλαμβάνονται την έννοια του ελεύθερου χρόνου και πώς τελικά συμβάλλουν στη διαμόρφωση ενός καθημερινού πλάνου.
Είναι γεγονός ότι οι περισσότεροι γονείς συχνά αντιλαμβάνονται τον ελεύθερο χρόνο ως ευκαιρία να κάνει το παιδί περισσότερες δραστηριότητες. Φαίνεται όμως ότι αυτές οι δομημένες δραστηριότητες ή και η λανθασμένη αξιοποίηση με άλλες όπως η υπεραπασχόληση με τους Η/Υ ή η έκθεση στην οθόνη τηλεόρασης και κινητού, καταλαμβάνουν τεράστιο χρόνο στη ζωή του παιδιού, συγκριτικά με εκείνον του ουσιαστικά ελεύθερου, με άλλα λόγια του αδόμητου χρόνου, τον οποίο μπορούν να αξιοποιήσουν κατά βούληση.
Ας δούμε παρακάτω, τις επιπτώσεις που συχνά προκύπτουν από την έλλειψη ουσιαστικού ελεύθερου χρόνου του παιδιού.
Ένα παιδί χωρίς πραγματικά ελεύθερο χρόνο τείνει να χάνει την ανεξαρτητοποίηση του. Αυτό συμβαίνει διότι μέρος της διαδικασίας αυτής είναι ακριβώς το να επιλέγει και να αποφασίζει το ίδιο για το πώς θα περνά τον ελεύθερο χρόνο του και με τι θα ήθελε να ασχοληθεί.
Επιπροσθέτως, το παιδί εκπαιδεύεται σε μια διαδικασία στην οποία σχεδόν πάντοτε οι άλλοι λαμβάνουν τις αποφάσεις για εκείνο με αποτέλεσμα να εγκαταλείπει σταδιακά, να δυσκολεύεται να πάρει μια απόφαση καθώς και να αξιολογεί κάθε φορά τι θα ήθελε πραγματικά. Παράλληλα, η όλη αυτή αντιμετώπιση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τα επίπεδα ανεξαρτητοποίησης και αυτοεκτίμησης του παιδιού.
Η υπερβολική ενασχόληση και το απόλυτα οργανωμένο πρόγραμμα εξωσχολικών δραστηριοτήτων σε καθημερινή βάση, μπορεί να επιφέρει σωματική κόπωση και αίσθημα κούρασης, με το παιδί να φαίνεται πιο απρόθυμο απ? ό,τι συνήθως και χωρίς διάθεση να ακολουθήσει το πρόγραμμά του. Επιπροσθέτως, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσει το ενδιαφέρον του για το παιχνίδι.
Ακόμη, τα παιδιά έχουν ανάγκη για επαρκείς σχέσεις με τα πρόσωπα φροντίδας τους. Η πίεση που αισθάνεται το παιδί από τη μη ύπαρξη κοινού ποιοτικού χρόνου με τους γονείς και την οικογένεια του, συχνά μπορεί να προκαλέσει ένταση, αρνητικά συναισθήματα και συμπεριφορές τις οποίες δυσκολεύεται να διαχειριστεί, επηρεάζοντας με αυτό τον τρόπο το ίδιο σε συναισθηματικό επίπεδο καθώς και το κλίμα της οικογένειας στην οποία ζει και μεγαλώνει.
Συνεπώς, κατανοούμε ότι ο πραγματικά ελεύθερος χρόνος κρίνεται ζωτικής σημασίας.
Ο ρόλος του γονέα για ακόμη μια φορά είναι κρίσιμος. Τι θα μπορούσε λοιπόν να κάνει ο γονέας μέσα από το ρόλο του;
- Προσπαθώ να είμαι ενεργός ακροατής- ακούω αυτό που μου λέει το παιδί μου. Συζητώ μαζί του τα αιτήματα που μπορεί να έχει και να διαπραγματεύομαι την επιλογή της δραστηριότητας που είναι πραγματικά ωφέλιμη για το παιδί και ανήκει φυσικά στα ενδιαφέροντά του.
- «Δουλεύω» τις προσδοκίες και προσωπικές επιθυμίες μου έτσι ώστε να μην προσπαθώ να πείσω το παιδί μου να πράξει κάτι που είναι ουσιαστικό και ελκυστικό μόνο για εμένα.
- Φροντίζω ώστε να εξοικονομείται χρόνος χωρίς οργανωμένες δραστηριότητες για το παιδί- ελεύθερο παιχνίδι. Είναι σημαντικό να υπάρχει ισορροπία.
- Λειτουργώ υποστηρικτικά στη διαδικασία εκπαίδευσης του παιδιού σε σχέση με τον τρόπο που διαχειρίζεται τον προσωπικό του χρόνο δημιουργικά- μια σημαντική δεξιότητα για το παιδί. Εφόσον χρειαστεί, κάνω προσπάθεια να παρέχω προτάσεις- ιδέες για αυτό.
- Αφιερώνω κοινό χρόνο στον οποίο μπορούμε να χαλαρώσουμε μαζί ή να μοιραστούμε μια βόλτα π.χ. στη φύση.
Κλείνοντας, είναι σημαντικό να αναφέρουμε οτι ο γονέας μέσα από τον ρόλο του θα πρέπει να λειτουργεί ενισχυτικά προς το παιδί, ώστε να αντιληφθεί τι είναι αυτός ο χρόνος και στην πορεία να το στηρίξει να τον αξιοποιήσει δημιουργικά. Ας δώσουμε λοιπόν την ευκαιρία στους αυριανούς ενήλικες, να γευτούν την αίσθηση του πολύτιμου αυτού αγαθού που τα βοηθά να γίνονται πιο οργανωμένα, περισσότερο δημιουργικά και πιο ευτυχισμένα.
Παναγιώτα Kοπίτα
Κοινωνική λειτουργός, MSc
Συντονίστρια Κέντρου Eπαγγελματικής και Οικογενειακής Υποστήριξης,
Παιδικά Χωριά SOS